<\/p>\n\n\n\n
Na szczycie wysokiej dnieprza\u0144skiej skarpy, w ci\u0105gu kijowskich park\u00f3w, muze\u00f3w i obiekt\u00f3w kultury jest miejsce szczeg\u00f3lnie wzruszaj\u0105ce: na niewielkim placu mi\u0119dzy drzewami stoi naturalnej wielko\u015bci rze\u017aba ma\u0142ej, zabiedzonej dziewczynki. Jest ona swoist\u0105 wizyt\u00f3wk\u0105 po\u0142o\u017conego g\u0142\u0119biej, za jej plecami, Muzeum Ho\u0142odomoru \u2013 Wielkiego G\u0142odu, jaki spad\u0142 na Ukrain\u0119 w latach 1932-33, zada\u0142 jej \u015bmiertelne rany i gruntownie j\u0105 zmieni\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Do figury mo\u017cemy si\u0119 zbli\u017cy\u0107 na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Niewielkim coko\u0142em, na kt\u00f3rym ona stoi s\u0105 tylko symboliczne kamienne \u017carna, wi\u0119c kiedy podejdziemy, to nie pomnik przyt\u0142acza nas, tylko my dominujemy nad nim. W mistrzowsko oddanej twarzyczce dziecka jest smutek i rezygnacja, a w du\u017cych oczach wida\u0107 \u015bmier\u0107. Nie wiem, czy tak reaguj\u0105 wszyscy, ale dla mnie pierwszy kontakt z t\u0105 figur\u0105 by\u0142 piorunuj\u0105cy: nie mog\u0142em st\u0142umi\u0107 wzruszenia. Mo\u017ce to kwestia kontrastu; Kij\u00f3w jest pe\u0142en postsowieckiego monumentalizmu, a wsp\u00f3\u0142cze\u015bni deweloperzy dodaj\u0105 swoje kolosy – monstrualne konstrukcje nachalnie wepcni\u0119te si\u0119 w wolne przestrzenie miasta. Przez centralne ulice butnie przeciskaj\u0105 si\u0119 wielkie SUV-y\u2026 A tu? Ma\u0142a dziewczynka, jakby bezdomna, zagubiona, przez nikogo nie chciana\u2026 <\/p>\n\n\n\n
A mo\u017ce w tym wizerunku ukrywa si\u0119 co\u015b wi\u0119cej? W staro\u017cytno\u015bci uwa\u017cano, \u017ce pos\u0105gi bog\u00f3w to cia\u0142a, w kt\u00f3rych \u017cyj\u0105 oni sami. Mo\u017ce wi\u0119c w tej figurce zamieszka\u0142a prawdziwa dusza zmar\u0142ego z g\u0142odu dziecka, nad kt\u00f3rego cia\u0142em nikt si\u0119 nie pomodli\u0142. Mo\u017ce ta drobna dziewczynka zosta\u0142a wrzucona do jednej z tysi\u0119cy bezimiennych zbiorowych mogi\u0142, a mo\u017ce zosta\u0142a zjedzona przez ogarni\u0119tych g\u0142odowym szale\u0144stwem s\u0105siad\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cliwa jest te\u017c najprostsza odpowied\u017a: to mistrzowscy architekci kompleksu muzealnego zagrali na mojej pod\u015bwiadomo\u015bci, na moich emocjach – Je\u015bli tak, to gratuluj\u0119 im profesjonalizmu.<\/p>\n\n\n\n
Do samego muzeum schodzimy pod ziemi\u0119 flankowani \u015bcianami z czarnego kamienia \u2013 ciemnego jak ukrai\u0144ski czarnoziem. Ekspozycja jest symboliczna i niewielka, bo w przysz\u0142o\u015bci obiekt b\u0119dzie rozbudowywany. Na zewn\u0105trz, ju\u017c teraz dominuje jej najwa\u017cniejsza cz\u0119\u015b\u0107 nadziemna: bia\u0142a, silnie kontrastuj\u0105ca z otoczeniem wie\u017ca-\u015bwieca z ornamentem przypominaj\u0105cym ludowy haft.<\/p>\n\n\n\n
Wok\u00f3\u0142 muzeum wybuch\u0142y w pewnym momencie gorsz\u0105ce spory, kiedy dyrekcj\u0119 oskar\u017cono o zawy\u017canie liczby ofiar. Problemem jest jednak nie tyle rzetelno\u015b\u0107 badaczy, ile sama metodologia. Rosjanie nie s\u0105 Niemcami – nie licz\u0105 skrupulatnie swoich zbrodni. Dane opieraj\u0105 si\u0119 wi\u0119c g\u0142\u00f3wnie na demografii i statystyce i tylko w zdecydowanej mniejszo\u015bci przypadk\u00f3w znamy personalia tragicznie zmar\u0142ych. Znika\u0142y ca\u0142e wsie, ale czy to znaczy, \u017ce wszyscy w nich wymarli? A mo\u017ce jednak cz\u0119\u015bciowo zbiegli do miast? Przywo\u017cono te\u017c nowych osadnik\u00f3w z g\u0142\u0119bi ZSSR, co za\u0142amuje krzywe demograficznych analiz. W tych \u201eb\u0142\u0119dach\u201d muzeum, ja wol\u0119 widzie\u0107 determinacj\u0119 w poszukiwaniu prawdy \u2013 rozpaczliw\u0105 pr\u00f3b\u0119 przebicia si\u0119 przez g\u0105szcz krwawego, sowieckiego ba\u0142aganu. <\/p>\n\n\n\n
W wyniku Wielkiego G\u0142odu Ukrai\u0144c\u00f3w zmar\u0142y miliony – minimum trzy, chocia\u017c najprawdopodobniej wi\u0119cej. Problem z oszacowaniem faktycznej liczby ofiar polega te\u017c na tym, \u017ce z g\u0142odu umierali nie tylko mieszka\u0144cy sowieckiej Ukrainy, ale tak\u017ce Ukrai\u0144cy zamieszkali na innych terenach imperium, szczeg\u00f3lnie na Kubaniu. Z drugiej strony, na samej Ukrainie, gin\u0119li te\u017c przedstawiciele mniejszo\u015bci narodowych, a w tym prawdopodobnie kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy Polak\u00f3w. Czasem my\u015bl\u0119 jednak, \u017ce w tej walce o cyfry jest co\u015b niew\u0142a\u015bciwego – to tak, jakby\u015bmy liczyli ludzi na sztuki. Dla moralnej oceny zbrodni nie ma to przecie\u017c \u017cadnego znaczenia.<\/p>\n\n\n\n
G\u0142\u00f3wna o\u015b sporu rosyjsko-ukrai\u0144skiego w interpretacji tych wydarze\u0144 polega na tym, \u017ce Ukraina uznaje Wielki G\u0142\u00f3d za dzia\u0142anie \u015bwiadomie skierowane przeciw Ukrai\u0144com, a Rosja wskazuje na ponadnarodowy charakter tego wydarzenia i uwypukla czynniki, kt\u00f3re mo\u017cna by roboczo nazwa\u0107 \u201ek\u0142opotami z zarz\u0105dzaniem\u201d. Moskiewscy propagandy\u015bci ewidentnie wol\u0105 widzie\u0107 we w\u0142odarzach Kremla niesprawnych nieudacznik\u00f3w ni\u017c morderc\u00f3w. Mo\u017ce jest jednak i trzecia mo\u017cliwo\u015b\u0107 ods\u0142aniaj\u0105ca mroczn\u0105 prawd\u0119 o rosyjskiej duszy, w kt\u00f3rej pobrzmiewaj\u0105 nuty akceptacji ka\u017cdej zbrodni, je\u015bli jest niezb\u0119dna dla dobra pa\u0144stwa: \u201eImperium wymaga ofiar? C\u00f3\u017c, trzeba je ponosi\u0107!\u201d<\/p>\n\n\n\n
A wi\u0119c, \u015bwiadomie po\u015bwi\u0119cono miliony istnie\u0144 dla wy\u017cszego \u201edobra\u201d. W tym samym czasie, kiedy trwa\u0142a ta tragedia odby\u0142a si\u0119 przecie\u017c najszybsza (i w pewnym sensie bardzo udana) modernizacja. Na rolniczej Ukrainie w ci\u0105gu dos\u0142ownie kilku lat powsta\u0142y pot\u0119\u017cne zak\u0142ady kombinaty przemys\u0142owe.<\/p>\n\n\n\n
Przepis na t\u0119 modernizacj\u0119 by\u0142 prosty: Zabra\u0107 ch\u0142opom zbo\u017ce i sprzeda\u0107 je na \u015bwiecie, a za pozyskane \u015brodki przeprowadzi\u0107 forsowne uprzemys\u0142owienie, za\u015b pozosta\u0142\u0105 resztk\u0105 \u017cywno\u015bci nakarmi\u0107 robotnik\u00f3w w budowanych fabrykach. Ch\u0142opi umr\u0105 z g\u0142odu i zostanie tylko przemys\u0142 – proste, prawda? Cienie tej \u00f3wcze\u015bnie budowanej przemys\u0142owej pot\u0119gi istniej\u0105 do dzi\u015b. Szare, brzydkie, betonowe konstrukcje zap\u00f3r wodnych i hal fabrycznych s\u0105 \u015bladem tego projektu. Ja, patrz\u0105c na ten ponury beton, widz\u0119 zmielone ko\u015bci milion\u00f3w ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W maju 1920 roku, kiedy w ramach sojuszu z Polsk\u0105, armia i w\u0142adze Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej wr\u00f3ci\u0142y na kr\u00f3tko na tereny centralnej Ukrainy, to miejscowi ch\u0142opi nie wsparli pr\u00f3b budowy pa\u0144stwa. Obawiali si\u0119, \u017ce Polacy to nie tyle sojusznicza armia, co awangarda, za kt\u00f3r\u0105 wr\u00f3ci polskie ziemia\u0144stwo i odbierze im ich ziemi\u0119. Ta \u201eziemia\u201d\u2026 – Cieszyli si\u0119 ni\u0105 dos\u0142ownie kilka lat. W 1929 roku, kiedy zwyci\u0119zcy bolszewicy poczuli si\u0119 dostatecznie pewnie, rozpoczyna si\u0119 \u201ekolektywizacja rolnictwa\u201d. W praktyce odbierano ch\u0142opom grunty, ograniczaj\u0105c im prawo do przemieszczania si\u0119 i zmuszaj\u0105c do niewolniczej pracy. Najbogatszych z nich nazwano \u201eku\u0142akami\u201d i planowo wyniszczono. Na \u017cyznych terenach Ukrainy pod kategori\u0119 \u201eku\u0142ak\u00f3w\u201d m\u00f3g\u0142 podpada\u0107 praktycznie ka\u017cdy ch\u0142op-gospodarz. Wielki G\u0142\u00f3d wpisuje si\u0119 w ten proces w ca\u0142ej jego zbrodniczo\u015bci i w chaotycznym ba\u0142aganie na ni\u017cszych szczeblach administracji.<\/p>\n\n\n\n
Trudno zrozumie\u0107 mechanizm umierania g\u0142odowego wsi \u2013 organizmu skupiaj\u0105cego przecie\u017c producent\u00f3w \u017cywno\u015bci. By\u0142 to proces rozci\u0105gni\u0119ty w czasie i podzielony na etapy. <\/p>\n\n\n\n
Od 1929 rozpoczyna si\u0119 presja kolektywizacyjna; zak\u0142adane by\u0142y \u201eko\u0142chozy\u201d (po ukrai\u0144sku \u201eko\u0142hospy\u201d) i ch\u0142opom odbierane by\u0142y grunty. Obawiaj\u0105c si\u0119 (i s\u0142usznie) utraty r\u00f3wnie\u017c hodowlanych zwierz\u0105t, gospodarze sami je wybijaj\u0105 je \u2013 to zrozumia\u0142e, poniewa\u017c: \u201ealbo mi\u0119so zje moja rodzina, albo mi je zabior\u0105\u201d. Te dzia\u0142ania zmniejszy\u0142y pog\u0142owie zwierz\u0105t poci\u0105gowych i obni\u017cy\u0142y zdolno\u015b\u0107 do obrabiania p\u00f3l (ju\u017c wtedy ko\u0142chozowych). Sowiecka propaganda pyszni\u0142a si\u0119 traktorami, ale by\u0142o ich zdecydowanie zbyt ma\u0142o\u2026 <\/p>\n\n\n\n
W tym samym czasie w ramach planowej gospodarki na poszczeg\u00f3lne ko\u0142chozy (wsie) s\u0105 nak\u0142adane zdecydowanie zawy\u017cone obowi\u0105zki dostaw zbo\u017ca \u2013 \u201epotrzebnego miastom i niezb\u0119dnego na eksport\u201d. Od teren\u00f3w z najlepsz\u0105 ziemi\u0105 wymagano najwi\u0119cej i to wyja\u015bnia, dlaczego to tam \u015bmiertelno\u015b\u0107 by\u0142a wyj\u0105tkowo wysoka. Komunistyczni aparatczycy na ni\u017cszych szczeblach nie protestowali przeciw tym zab\u00f3jczym \u017c\u0105daniom, my\u015bl\u0105c tylko o sobie. Brak wywi\u0105zywania si\u0119 z planu by\u0142 t\u0142umaczony sabota\u017cem \u201eku\u0142ak\u00f3w\u201d, co skutkowa\u0142o lokalnymi falami krwawych represji. W ch\u0142opskich zagrodach trwa\u0142y przeszukania i konfiskata znalezionego zbo\u017ca. <\/p>\n\n\n\n
Kampanii siewnej 1932 nie mo\u017cna uzna\u0107 za udan\u0105; Brakuje si\u0142y poci\u0105gowej i ziarna na siew. \u017b\u0105danie wymaganej wysoko\u015bci dostaw wisi jak katowski miecz nad ch\u0142opskimi g\u0142owami. Za zabranie z ko\u0142chozowego pola, tego co pozosta\u0142o po zbiorach: zamarzni\u0119tego ziemniaka, buraka, czy \u2026 \u201epi\u0119ciu k\u0142os\u00f3w\u201d, grozi kara \u015bmierci. Kiedy ko\u0142choz nie wywi\u0105zuje si\u0119 z dostaw, wie\u015b jest karnie pozbawiana \u201eekwiwalentu \u017cywno\u015bci\u201d w mi\u0119sie, warzywach, owocach. Zostaje obj\u0119ta zakazem opuszczania terenu, nadzorowana przez wojsko. Nadchodzi g\u0142odowa \u015bmier\u0107. Ratunkiem pozostaje desperacka ucieczka: do najbli\u017cszego miasta, na poblisk\u0105 stacj\u0119 kolejow\u0105. Nie ma komu grzeba\u0107 umieraj\u0105cych \u201ewrog\u00f3w ludu\u201d – pojawia si\u0119 \u201etrupo\u017cerstwo\u201d i ludo\u017cerstwo.<\/p>\n\n\n\n
Pozostaje pytanie, czy na Kremlu o tym wiedziano? Jednoznacznie – tak . Bolszewicka elita nienawidzi\u0142a ch\u0142op\u00f3w i ba\u0142a si\u0119 ich, a ukrai\u0144sko\u015b\u0107 w ich mniemaniu by\u0142a to\u017csamo\u015bci\u0105 ch\u0142opsk\u0105 i te czynniki \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w moskiewskich g\u0142owach: Ukrainiec r\u00f3wna si\u0119 ch\u0142op. Dodajmy do tego odrzucenie Boga i wiar\u0119 w historyczn\u0105 konieczno\u015b\u0107. Zobaczmy to te\u017c w perspektywie bezwzgl\u0119dno\u015bci terroru i rosyjskiej despotyczny tradycji, a zrozumiemy spos\u00f3b my\u015blenia w\u0142odarzy na Kremlu.<\/p>\n\n\n\n
Skutki kolektywizacji i Wielkiego G\u0142odu trwaj\u0105 do dzi\u015b. Kiedy Ukraina sta\u0142a si\u0119 niepodleg\u0142a, to ko\u0142chozy rozwi\u0105zano, ale ch\u0142opom ziemi nie zwr\u00f3cono. Komu zreszt\u0105 zwraca\u0107? \u201eKu\u0142ackie\u201d rodziny niekiedy wymordowano albo wysiedlono w ca\u0142o\u015bci. Pojawili si\u0119 te\u017c przesiedle\u0144cy pracuj\u0105cy w ko\u0142chozie od dziesi\u0105tk\u00f3w lat, a co najwa\u017cniejsze: znik\u0142a przekazywana z ojca na syna, z matki na c\u00f3rk\u0119 rolnicza wiedza \u2013 umiej\u0119tno\u015b\u0107 prowadzenia rolnego \u201eprzedsi\u0119biorstwa\u201d. By\u0142ym ko\u0142cho\u017anikom dano wi\u0119c jedynie \u201eudzia\u0142y\u201d w gruntach. Dzisiaj te udzia\u0142y wydzier\u017cawiaj\u0105 oni – najcz\u0119\u015bciej za grosze – wielkim rolniczym kompaniom.<\/p>\n\n\n\n
Dla ukrai\u0144skiej, miejskiej inteligencji wie\u015b jest zjawiskiem mitycznym, ale te\u017c miejscem, jakiego nie potrafi ona powi\u0105za\u0107 ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. W ukrai\u0144skich g\u0142owach, wyidealizowany, landszaftowy obrazek obro\u015bni\u0119tej czerwon\u0105 kalin\u0105 chaty, s\u0105siaduje z przyzwoleniem na utrzymywanie wsi w stanie pe\u0142nej zale\u017cno\u015bci od owych holdingowych pot\u0119g. Lokalne ukrai\u0144skie drogi s\u0105 niszczone przez pot\u0119\u017cny sprz\u0119t, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciel najcz\u0119\u015bciej mieszka wraz z rodzin\u0105 za granic\u0105.<\/p>\n\n\n\n
A ch\u0142opi? Zosta\u0142y im dzia\u0142ki przyzagrodowe. Na podw\u00f3rkach wida\u0107 samochody starsze ni\u017c ich w\u0142a\u015bciciele. Wzd\u0142u\u017c drogi, z wiaderek i koszy wiejskie kobiety sprzedaj\u0105 to, co wyrasta w ich przydomowych sadach i ogrodach. Ten handel jest dla nich chyba najwa\u017cniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em dop\u0142ywu got\u00f3wki. Na co\u015b wi\u0119cej brakuje wszystkiego: ziemi, pieni\u0119dzy, wiedzy, energii i si\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
W pewnym sensie ukrai\u0144ska wie\u015b wygra\u0142a: prze\u017cy\u0142a – ale czy b\u0119dzie w stanie powr\u00f3ci\u0107 w pe\u0142ni? Czy kiedy\u015b zjawi si\u0119 warstwa \u015bredniozamo\u017cnych gospodarzy, kt\u00f3rzy mogliby sta\u0107 si\u0119 naturaln\u0105 miejscow\u0105 elit\u0105? A mo\u017ce Ukraina ju\u017c zawsze pozostanie w r\u0119kach zbo\u017cowych oligarch\u00f3w? Na to pytanie musz\u0105 sobie odpowiedzie\u0107 sami Ukrai\u0144cy – przecie\u017c tak bardzo kochaj\u0105 swoj\u0105 wie\u015b.<\/p>\n\n\n\n
Raz w roku, w czwart\u0105 sobot\u0119 listopada, chuda dziewczynka przed Muzeum Ho\u0142odomoru staje si\u0119 najwa\u017cniejsz\u0105 osob\u0105 na Ukrainie. Plac jest odwiedzany przez wa\u017cne, oficjalne delegacje i osoby prywatne. Ukrai\u0144cy, podobnie jak my Polacy – cz\u0119sto prze\u017cywaj\u0105 sw\u00f3j patriotyzm \u201ena smutno\u201d i wok\u00f3\u0142 drobnej figurki p\u0142onie morze zniczy. Jest te\u017c jednak pewna r\u00f3\u017cnica: pod bosymi nogami dziecka uk\u0142adane jest jedzenie (najcz\u0119\u015bciej jab\u0142ka), a w przynoszone bukiety i wi\u0105zanki wplatane s\u0105 k\u0142osy zbo\u017ca.<\/p>\n\n\n\n
Te symboliczne k\u0142osy – kt\u00f3rych pi\u0119\u0107 sama dziewczynka obejmuje\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Na szczycie wysokiej dnieprza\u0144skiej skarpy, w ci\u0105gu kijowskich park\u00f3w, muze\u00f3w i obiekt\u00f3w kultury jest miejsce szczeg\u00f3lnie wzruszaj\u0105ce: na niewielkim placu mi\u0119dzy drzewami stoi naturalnej wielko\u015bci rze\u017aba ma\u0142ej, zabiedzonej dziewczynki. Jest ona swoist\u0105 wizyt\u00f3wk\u0105 po\u0142o\u017conego g\u0142\u0119biej, za jej plecami, Muzeum Ho\u0142odomoru \u2013 Wielkiego G\u0142odu, jaki spad\u0142 na Ukrain\u0119 w latach 1932-33, zada\u0142 jej \u015bmiertelne rany i … <\/p>\n